Gönülden Gönüle Uzanan Bir Köprü: Anadolu İrfanının Mirası

Bir milletin asıl zenginliği yalnızca sahip olduğu şehirler, eserler ve kitaplar değildir. Onu asırlar boyunca ayakta tutan daha derin bir miras vardır: gönül mirası.

Anadolu’da asırlar boyunca nice Allah dostu, âlim, ârif ve mürşid; insanı yalnızca bilgiyle değil, edep, zikir, muhabbet, hizmet ve güzel ahlâkla yetiştiren bir irfan anlayışını yaşatmıştır.

Bu bakımdan dergâhlar yalnızca insanların bir araya geldiği mekânlar değil; aynı zamanda birer gönül mektebi olmuştur.

Bir Mektep: Gönül Mektebi

Yunus Emre’nin,

“İlim ilim bilmektir,
İlim kendin bilmektir.
Sen kendini bilmezsin,
Ya nice okumaktır?”

sözlerinde ifadesini bulan anlayış, bilginin insanı kendisine ve Rabbine götürmesi gerektiğini hatırlatır.

Mevlânâ’nın aşk ve muhabbet merkezli irfanı, Niyâzî-i Mısrî’nin gönül dili, İbrahim Hakkı Hazretleri’nin hikmet anlayışı, Eşrefoğlu Rûmî’nin nefis terbiyesi ve daha nice Allah dostunun bıraktığı eserler, Anadolu irfanının büyük hazinesini meydana getirmiştir.

Bu büyük mirasta ortak olan esas şudur:

İnsan, nefsini terbiye ederek Rabbine yaklaşmalı; öğrendiğini yaşamalı; yaşadığını güzel ahlâka dönüştürmeli ve ulaştığı güzelliği başkalarına taşımalıdır.

Gönülden Gönüle Aktarılan Emanet

Tasavvuf geleneğinde bir mürşidin vazifesi, insanları kendi şahsına bağlamak değil; onları Allah’a, Resûlullah’a ﷺ ve güzel kulluğa yöneltmektir.

Bu sebeple gerçek bir irşad anlayışında makamdan çok emanet, iddiadan çok sorumluluk, sözden çok hâl vardır.

Bir mürşidin talebesine bırakacağı en büyük miras, kendisine bağlanan insanların şahsına değil, Hakk’a bağlanmasını öğretmesidir.

Bu anlayış, tarih boyunca silsileler ve gönül ehli insanlar vasıtasıyla nesilden nesile taşınmıştır. Silsileyi yalnızca isimlerin sıralandığı bir zincir olarak değil; ilim, edep, zikir, ahlâk ve hizmetin devamlılığı olarak görmek gerekir.

Pir Abdülkadir Geylânî’den Anadolu’ya

Bu gönül yolculuğunda Pir Abdülkadir Geylânî Hazretleri’nin ayrı bir yeri vardır. Onun irşadında şeriata bağlılık, takvâ, nefis terbiyesi, ihlâs ve Allah’a teslimiyet öne çıkar.

Kadirî gelenek, zaman içinde farklı kollara ve meşreplere ayrılarak geniş bir gönül coğrafyasında yaşamaya devam etmiştir. Bu çizgide önemli isimlerden biri de Abdurrahman Hâlis Talebânî Hazretleridir. Onun temsil ettiği Hâlisiyye meşrebi, Kadirî geleneğin içinde ayrı bir neşve meydana getirmiş; zikir, muhabbet, edep ve mürşid-talebe ilişkisi etrafında şekillenen bir irfan anlayışını sürdürmüştür.

Burada asıl dikkat çekici olan, isimlerin çokluğu değil; aynı temel hakikatlerin farklı zamanlarda ve farklı gönüllerde yeniden hayat bulmasıdır.

Hayri Baba Hazretleri’nin Mirası

Bu gönül köprüsünün yakın dönem halkalarından biri de Hayri Baba Hazretleridir.

Onun tasavvuf anlayışında Kur’ân ve Sünnet merkezli bir kulluk, zikir, ihlâs, takvâ ve güzel ahlâk öne çıkmaktadır. Tasavvufun, şeriattan ayrı veya bağımsız bir yol olmadığı; bilakis insanın şeriatın hükümlerini daha şuurlu ve samimi biçimde yaşamasına vesile olması gerektiği anlayışı belirgindir.

Hayri Baba Hazretleri’nin dikkat çektiği önemli hususlardan biri de müteşeyyihlerden sakınmak, yani olmadığı hâlde kendisini şeyh veya mürşid olarak takdim eden kimselere karşı dikkatli olmaktır.

Hakiki irşad iddiasının; ehliyet, silsile, ilim, edep ve güzel hâl ile birlikte değerlendirilmesi gerekir. Manevî makamların şöhret, nüfuz veya maddî menfaat vasıtası hâline getirilmesi, tasavvufun ruhuyla bağdaşmaz.

Aynı şekilde hüddamlık, cinlerle irtibat kurma ve benzeri iddiaların tasavvufun esasıymış gibi sunulmasına karşı da dikkatli olmak gerekir. Müminin sığınağı her şeyden önce Kur’ân, Sünnet, dua, zikir ve Allah’a teslimiyettir.

Hayri Baba Hazretleri’nin anlayışında bütün bu ikazların nihai gayesi ise aynıdır:

Allah’ın rızasını kazanmak ve ümmet-i Muhammed’e faydalı bir kul olabilmek.

Günümüze Uzanan Bir Gönül Köprüsü

İşte bu büyük miras, yalnızca geçmişte kalmış tarihî bir hatıra değildir.

Anadolu irfanı; bugün de zikirle, sohbetle, güzel ahlâkla, ilimle ve hizmetle yaşatılmaya devam etmektedir.

Bu anlayışın günümüzdeki hizmet ehli isimlerinden biri de Abdullah Demircioğlu Efendi Hazretleridir.

Kādirî-Hâlisî meşrep üzere hizmet eden Abdullah Demircioğlu Efendi Hazretleri’nin sohbet ve irşad anlayışında; zikir, sünnete ittibâ, takvâ, ihlâs, muhabbet, güzel ahlâk, ecdada ve meşâyıha hürmet, ümmet-i Muhammed’e hizmet ve insanlara güzel örnek olma gibi esaslar öne çıkmaktadır.

Onun üzerinde özellikle durduğu hususlardan biri de şeriat, tarikat, hakikat ve marifet bütünlüğüdür. Tasavvufun, insanı şeriattan uzaklaştıran değil; şeriatın ruhunu daha derinden kavramaya ve yaşamaya vesile olan bir terbiye yolu olduğu anlayışı, bu çizginin temel taşlarındandır.

Bu anlayışın onun dilindeki samimi ve sade ifadesini şu mısralarda görmek mümkündür:

Tasavvuf yolunu tuttum giderim,
Bütün kötülükleri attım giderim.
Zikrullahtan başka zevk yoktur bana,
Dünyayı bir pula sattım giderim.

Bu dizelerde tasavvuf, yalnızca anlatılan bir düşünce değil, yaşanmaya çalışılan bir hâl olarak karşımıza çıkar.

Kötülüklerden arınma gayreti, zikrullahı gönlün en büyük zevki bilme ve dünyanın geçici nimetlerine gönül bağlamama… Bunların her biri, tasavvufun insanı nefsinden alıp Rabbine yöneltme gayesini sade ve güçlü biçimde ifade eder.

Zikir vardır; fakat zikir insanın ahlâkına yansımalıdır.

Muhabbet vardır; fakat muhabbet sünnete ittibâ ile güzelleşmelidir.

Mürşide hürmet vardır; fakat bu hürmet insanı mürşidin şahsında bırakmamalı, Hakk’a ulaştırmalıdır.

Emanet Yaşıyorsa Miras da Yaşıyor Demektir

Bugün geçmişteki büyük isimleri anmak elbette kıymetlidir. Fakat onları gerçekten yâd etmenin yolu yalnızca isimlerini zikretmek değildir.

Onların taşıdığı edebi, zikri, muhabbeti, doğruluğu, hizmet anlayışını ve Allah korkusunu kendi hayatımıza taşıyabilmektir.

Çünkü gönül mirası, kitaplarda saklanan bir hatıra değil; yaşandıkça varlığını sürdüren bir emanettir.

Yunus’tan Mevlânâ’ya, Abdülkadir Geylânî’den Eşrefoğlu Rûmî’ye, Niyâzî-i Mısrî’den İbrahim Hakkı Hazretleri’ne; Abdurrahman Hâlis Talebânî’den Hayri Baba Hazretleri’ne ve onların izinden yürüyen gönül ehline kadar uzanan bu büyük irfan yolculuğunda isimler değişmiş, zamanlar değişmiş; fakat Hakk’a kulluk, güzel ahlâk, zikir, muhabbet ve hizmet değişmemiştir.

Belki de bu köprünün en güzel tarafı budur:

Gönülden gönüle ulaşan hakikat, kendisini taşıyanları değil; kendisine ulaştırdığı Rabbi gösterir.

Ve bize düşen, bu emaneti yalnızca anlatmak değil; hâlimizle yaşatabilmektir.